1- حرفه ای جذاب = مصاحبه امکان گفت گوبامردم مختلف را برایمان ایجاد می کند مصاحبه با متخصصان وافراد برجسته ، اقتدارنشریه ی ما را بالا می برد.
مصاحبه مطبوعاتی = یعنی پرسش وپاسخ میان دو یا چند نفربه منظورانتقال یک پیام ارتباطی است . مصاحبه می تواند: رودرور- خبری – تلفنی- یاغیرخبری- اختصاصی یا غیراختصاصی – افشاگرانه همراه با درگیری – نرم وبراساس تفاهم باشد. امامهم این است که یک مصاحبه موفق نیاز به یک نگرش حرفه ای دارد. وحرفه ای شدن نیاز به تمرین دارد.
-----------------------------------------------------------------------
2-یافتن ایده = (که چی؟ ) good Idea ایده ها دراطراف ما قراردارندومی توان با مطالعه روزنامه ، تلویزیون ، رادیووماهواره ایده مناسب را بدست آوریم .علاوه برموضوع ، یافتن شخص مناسب نیزبرای مصاحبه مهم است .
-----------------------------------------------------------------------
3-پرورش ایده
* سه نکته مهم درمصاحبه
1- طرحی درذهن داشته باشیم
2-تحقیق کنیم
3-ایده را درذهنمان پرورش دهیم .
* طرح = مهمترین نکته آن است که چه می خواهیم .
* تحقیق = اساس کارمصاحبه تحقیق است . قبل از مصاحبه باید اطلاعات لازم را درمورد فرد موردنظر داشته باشیم .
* ایده را پرورش دهید= اززمان تصمیم گیری درباره موضوعی که مورد مصاحبه شما است تا زمان انتشارآن باید ذهن خود را باآن درگیرکنید. وجنبه های مختلف آن را بررسی کنید .
* فواید آمادگی قبل از مصاحبه :
1-خبرنگارجدی گرفته می شود.
2-وقت مصاحبه به دریافت اطلاع جدید ترومهم تر.
3-اختیارمصاحبه دردست خبرنگار
4- ارزیابی مطالب مصاحبه شونده
5- موضوع جدید که ارزش خبری داردمطرح شود.
-----------------------------------------------------------------------
4-روانشناسی مصاحبه
* ویژ گیهای مصاحبه کننده : خوش برخورد بودن – داشتن حس کنجکاوی – پی گیربودن – داشتن جذابیت – عدالت وانصاف- توانایی برای تفکرسریع – قدرت تجزیه وتحلیل – داشتن اطلاعات وسیع به مقدارزیادی شکاک بودن .
* ارتباطات = نظریه پروفسور دین بارنلوند: ارتباطات ، کلمه ای است که بیانگر فراگرد ایجاد معنی است . فقط پیام ها قابل انتقال اند ومعنی درخود پیام نیست ، بلکه معنی در استفاده کنندگان از پیام است .
* فرایند ارتباطی = ممکن است معنی که درذهن شما شکل گرفته با منظور آن شخص مصاحبه کننده یکی نباشد . برای اینکه ازصحت معنای که درذهن مان هست مطمئن شویم یا بهترین شیوه برای پرهیزاز عدم درک صحیح ، استفاده از بازخوریا feed back است وبهترین بازخور تکرارمطلب است (مثلا" منظورشما این است که ...).
* سه اصل طلایی :
1-سوال ها شفاف وروشن ونا حد ممکن کوتاه بپرسید.سوال ها کوتاه وشفاف باشد تا مصاحبه گرخسته نشود.
2- گوش کنید
مصاحبه گر= هیجان زده نشوید- ذهن خود را درگیر سوال ها نکنید- حواس پرت نشید وخوب درک کنید .
3-مصاحبه شونده را به سخن گفتن تشویق کنیم . شرایط محیط را برای مصاحبه شونده مناسب کنید .
* تکنیک سکوت : درزمان لازم باید سکوت کرد وخوب گوش کرد تامنظورمصاحبه شونده راخوب درک کنید . و انعطاف پذیر باشید .
مصاحبه رو-در-رو: باید خوب گوش کنید وباید نشان بدهید از حرفی که به شما منتقل می شود لذت می برید. وبه چشمای مصاحبه کنننده نگاه کنید. ودرمیان صحبت آنها نپرید. و با حالت سروصورت حرفهای مصاحبه شونده را تائید کنید .
* سازگاری : درهنگام مصاحبه سازگاری با شخص مصاحبه شونده مهم است از جمله لحن یا کلام و نوع پوشش تا مصاحبه شونده احساس راحتی بیشتری نماید.
----------------------------------------------------------------------------
5- ازکجاشروع کنیم :*انتخاب مصاحبه شونده : بالاترین مقام مسئول – ارزش شهرت – لزوما همیشه بالاترین شخصیت ، بهترین نیست . یک روزنامه نگار خوب هیچگاه اطلاعات را فدای شهرت نمی کند . درحوزه کاری خود هنگام مصاحبه فردی که اطلاعات بهتری به شما میدهد را شناسایی کنید .
*آداب وقت گرفتن : ممکن است هنگام وقت گرفتن با مخالفت روبروشوید لذا یک خبرنگارهیچ گاه نباید ناامید شود. وباید برای گرفتن وقت تاکید وسماجت توام با احترام داشته باشید ودلسرد نشوید .
*چگونه درخواست را مطرح کنید : بهترین زمان را برای دعوت درنظربگیرید . دروقت اداری ساعت 10 به بعد – حضوری – درخواست به صورت منفی مطرح نکنید –
* گرفتن وقت برای مصاحبه های جنجالی : باید با یک جمله درخواستی مثبت طرف را ترقیب کنیم ودرنهایت می توانید تهدید کنید البته این کارمناسب نیست چون امکان ملاقاتهای بعدی را از دست می دهید .
* 4عملکرد شروع یک مصاحبه :
- ایده درذهن شکل می گیرد.- لحظه ورود به مصاحبه یا فضای فیزیکی (دستگرمی – می توان از قبل براش برنامه ریزی کرد)
اولین سوال پرسیده شود.
مصاحبه را تنظیم کنیم .
*1- هرچه ذهن خود را با موضوع مربوط کنید مصاحبه ای پخته تر ونتیجه بهتری عاید شما می شود.
*2- هنگامی که با مصاحبه شونده روبرو می شوید بلافاصله مصاحبه را شروع نکنید واز فضااطراف صحبت را شروع کنید وبه قولی دستگرمی کنید .
*3- سوال های مهم را همان ابتدامطرح نکنید.
- سوال های مهم را همان ابتدامطرح نکنید .
- ازطرح سوال های پیش پا افتاده وکلیشه یی پرهیز کنید .
- شروع جذابی داشته باشید.
*4-مقدمه یا لید (طلایه )
- معرفی مصاحبه شونده
- تشریح موضوع که چی ؟
- دردسرهای وقت گرفته
- وصف حال وهوای مصاحبه
- توصیف وتصویرکردن محل مصاحبه
لید باید حتما" درخدمت موضوع مصاحبه باشد وبه تشریح وشفاف کردن بپردازد ومخاطب را ترقیب کند . لید باید مختصرباشد، حاشیه روی نباشد، زندگی نامه نداشته باشد، البته بعضی وقتها لید نیاز نیست وبا روتیتریا زیرتیترمطالب شروع می کنیم .
6-گفت وگوکنیم ، نه مصاحبه :
- مصاحبه تک موضوعی = سوالات مطرح می کنیم .
- چند موضوعی = قبل از تعیین سوالات باید به ترتیب اهمیت سوالات توجه کنیم و درهرمحوری سوالات خود را مشخص کنیم .
* تفاوت مصاحبه وگفتگو :
- درمصاحبه سوالات ازهم مستقل هستند. گرچه اهمیت خاصی دارند اما پیوستگی درآن ندارد.
- درمصاحبه سوالات به صورت کتبی وخبرنگارفقط حضورفیزیکی دارد. اما درگفت وگو سوالات باهم پیوستگی دارند. ووحدت ندارندودرگفت وگوچالش ومجادله داریم وگاهی نیز روی خط صمیمیت وتفاهم حرکت می کند. البته اولین سوال براساس مصاحبه است اما بعد درجریان صحبت تبدیل به گفت وگومی شود.
*درگیری درمصاحبه : گاهی درگیری درمصاحبه منجربه واکنش های جالب ازسوی مصاحبه شونده شده وبه روشن شدن حقایق می انجامد.
* نکات لازم درخصوص درگیری درمصاحبه :
- از حالت نزاکت خارج نشوید .
- اگر مصاحبه شونده عصبی شد باید تسلط خودتان را برمحیط مصاحبه ازدست ندهید .
- اگرمحورسوال های شما درحال پایان است جریان سوال ها را به محور جدید هدایت کنید .
- سوال های تند را که ممکن است منجربه واکنش هایی ازسوی مصاحبه شونده شود برای پایان مصاحبه بگذارید.
*سوال های غافلگیرکننده : خبرنگارحرفه ای گاهی سوال هایی را به عنوان برگ برنده رومی کنند. حال این سوال ها ممکن است درجریان خود مصاحبه نیزبه وجود آید واین بستگی به تیزهوشی خبرنگاردارد.
*سوال های تقویت کننده: سوال هایی هستند که درچارچوب گفت وگوجریان می یابند وخبرنگاربرای تقویت وپیشبرد گفت وگو آن را به بدنه مصاحبه تزریق می کند. این سوال ها باعث تولید اطلاعات بیشتریا بسط وگسترش جوابها می شوندویا موضوع را کامل می کنند .
* سوال های تشریحی : سوال هایی تشریحی نیز مانند سوال های تقویتی به روشن ترشدن موضوع کمک می کنند.
* سوال های بسته : سوال هایی هستند که آزادی شخص پاسخ دهنده را از بین می برند ومیزان پاسخگویی او را به حداقل تقلیل می دهند. او فقط می تواند آری یا نه بگوید . به این نوع پرسش ها دوجوابی نیز می گویند. وجوابها دوحالت دارند مثبت یا منفی
* سوال هاراکوتاه کنید: تا حد ممکن سوال هارا کوتاه ، واضح وروشن کنید .
* چرا ؟ همیشه برای یک سوال خوب خود چرا؟ داشته باشیم . سوال چرا؟ یک سوال جسورانه است وشما را درکرسی قاضی می نشاند.
* چند سوال دریک سوال : یکی از راه های طولانی ساختن سوال ها ، طرح چند سوال دریک سوال است . واین بستگی به موقعیت مصاحبه کننده دارد. درپایان مصاحبه اگرهنوز چند سوال داریم ووقت نیز تمام شده درآن صورت بایدمهم ترین سوال خود را مطرح کنید.
* سوال های کلی نپرسید: سوال های کلی پاسخ های کلی را می طلبد پس سوال ها را جزیی کرده تا مصاحبه قدم به قدم جلو برود.
* پایان طلایی داشته باشید : همانگونه که شروع مصاحبه باید جذاب باشد پایان مصاحبه نیز باید جالب باشد البته همیشه اینطورنیست مثل پایان مصاحبه های خبری که ضریب آهنگ تند تری دارد.
7- شیوه های تنظیم مصاحبه وانواع آن :
- شیوه ی سوال وجواب = معمولا درمصاحبه های مطبوعاتی استفاده می شود.
- شیوه ی گزارشی = شیوه نسبتا" پیچیده ای است یک خبرنگارهم نقش طراحی اصولی سوال ها رادارد وهم هدایت مصاحبه وهم اینکه قادرباشد گزارشی خواندنی از مصاحبه خود تهیه کندویا حتی تنظیم مصاحبه به شکلی داستانی وتصویری رابیان نمای.
- تنظیم به شیوه ی تلفیقی = یعنی دراین شیوه هم سبک سوال وجواب واز سبک گزارشی هم برای تنظیم نهایی استفاده می شود
8-ضرورت های اجرایی :
* مصاحبه رو- در- رو(چهره به چهره ) = متداول ترین شیوه ی مصاحبه ،مصاحبه ی چهره به چهره است .
1-میزگرد= گرداننده میزگرد علاوه برآنکه خود درحد متخصصان طرف مصاحبه باید باشد باید بتواند مدیریت وقدرت صحنه گردانی لازم را هم داشته باشد.
2- کنفرانس مطبوعاتی = گروهی از نمایندگان رسانه ها خبری شرکت می کنند وطرف یا طرف های مصاحبه به سوال های آنان پاسخ می دهند .
1- زودترمراجعه کنید = ده دقیقه زودتردرمحل حضورپیدا کنید.
2- جای مناسب = سعی کنید درردیف اول جای مناسب بدست آورید.
3-دستتان پرباشد = با اطلاعات لازم وارد مصاحبه شوید .
4-نخستین باشید = سعی کنید جزو نخستین سوال کننده ها باشید.
5- نگران وقت پرسش نیستید- سوال های خود را اولویت بندی می کنید
6- پرسش سریعتر تمرکز شما را دربقیه جلسه آسان می کند-
7-دیرترمحل را ترک می کنید = برای تکمیل گزارش گاهی لازم است دیرترمحل را ترک کنید .
*مصاحبه کتبی = گاهی به خاطردوری راه مصاحبه به صورت کتبی انجام می شود.
- سوال ها را به گونه یی تنظیم کنید که تاحد امکان راه های گریزمصاحبه شونده مسدود شود.
- اگر فرصت کافی برای چاپ دارید از وی درخواست کنید درصورتی که ابهامی درجواب های دریافتی وجود دارد به رفع آن بپردازد.
- اگر به اکراه مصاحبه را انجام داده اید . میتوانید هنگام انتشار به این موضوع اشاره کنید.
- اگر مصاحبه شونده به برخی از سوال های شما پاسخ نداد آن را ازدورن مصاحبه حذف نکنید بلکه توضیح دهید به این سوال پاسخ داده نشد .
* مصاحبه ی تلفنی = این روزها یکی از متداول ترین شیوه های انجام مصاحبه تبدیل شده است . گاهی به دلیل دوری ومسافت راه از این شیوه استفاده می شود.
- سوال ها کوتاه مطرح کنید.
- سوال های مهمتر را اول بپرسید.
- با بکاربردن اصوات کلامی مثل اهوم ، بله ، صحیح ... او را تشویق به ادامه صحبت کنید .
- ضبط کنید = درصورت تکذیب مصاحبه شونده صدای او را خواهید داشت واین خیلی مهم است .
* هیاهو به پا نکنید= در ابتدای مصاحبه به یکباره شروع به ضبط صدا نکنید چندان جالب نیست وحتماباید اجازه گرفته شود.
9-بن بست های شکننده :
- بن بست مانع تراشی برای انجام مصاحبه
– چون جسارت گفتن ندارند وایجاد مانع می کنند.
انواع بن بست ها :
1-اجازه ضبط مصاحبه را نمی دهند.
2-قطع قهرآمیزمصاحبه درمیانه ی راه از سوی مصاحبه شونده .
3- مانع تراشی برای انجام مصاحبه .
4- رد درخواست مصاحبه ی رو- در- رو وپیشنهاد انجام مصاحبه کتبی .
5- درخواست دیدن سوال ها قبل از انجام مصاحبه ( اگه جنبه آموزشی دارد بله می توان اجازه داد)
6-سکوت کردن وبستن فضای مصاحبه ازسوی مصاحبه شونده.
۷-اجازه ضبط مصاحبه را نمی دهند = خبرنگار باید مصاحبه شوندگان را به ضبط مصاحبه تشویق کند.
۸-مصاحبه درنیمه راه به صورت قهرآمیزقطع می شود.
۹-مانع تراشی برای انجام مصاحبه = آنقدرکم محلی میکنند تا شما را از مصاحبه منصرف کنند یعنی نه جواب مثبت ونه جواب منفی می دهند.
۱۰- رد درخواست مصاحبه رو- در- رو ودرخواست مصاحبه کتبی = فرار از مصاحبه رودررو برای اینکه غافلگیرنشود.
۱۱- می خواهند سوال ها را ببینند.
۱۲- چگونه با سکوت آنان مقابله کنیم ؟
گاهی مصاحبه شوندگان به سوال ها پاسخ های گذرنامه یی یا تک سیلابی می دهند مانند بله اینطوراست نه این طورنیست. بله . خیر. وسعی دارند راه مصاحبه کننده را مسدود کنند . دلایل اینگونه پاسخ دادن 1- مصاحبه شوندگان حرفه ای وآموزش دیده هستند ومانوروفعالیت خبرنگاررا محدود می کند. 2- گروهی که به دلیل نداشتن اطلاعات لازم درباره ی موضوع مورد مصاحبه این گونه پاسخ می دهند 3- گروه سوم گروهی که کم حرف هستند.
روش مقابله با این گونه افراد :
1- درباره ی موضوع مصاحبه وشخص مصاحبه شونده اطلاعات وآگاهی کامل داشته باشید.
2-گفت وگو کنید نه مصاحبه.
3- محورها وسوال های متعددی را درآستین داشته باشید.
4- درمواقع ضروری به کمک مصاحبه شونده بشتابید وبه تداوم یافته های ذهنی او کمک کنید.
5- سوال " چرا؟" راهمیشه آماده داشته باشید.
ویرایش مصاحبه؛هنگام تنظیم مصاحبه از آوردن مطالب زاید خودداری کنید. دقت در علامت گذاری مناسب و غلط گیری های لازم و حذف مطلب تکراری در مطالب خود داشته باشید .
رنگ وتوصیف؛گاهی مصاحبه با رنگ وتوصیف همراه می شود. رنگ توصیف درمصاحبه اصولا" یا مربوط به شخص ویا محیط مصاحبه است . لازم است علاوه برنگاه تیزبین ودقیق مطالعات خود را در زمینه ی داستان ، رمان ومتون ادبی تقویت کند. ومهم تر از همه اینکه به تقویت قوه تخیل خود بپردازد.
رعایت اخلاق حرفه ای؛مصاحبه کننده ی حرفه ای ، آداب واخلاق حرفه ای را رعایت می کند . ودربرخورد با مصاحبه شونده حال از هررده اجتماعی که باشد باید رعایت ادب ومناسبات عرفی معمول را به عمل آوریم .
شامل :
1-آداب نشستن : درمصاحبه رو-در-روسعی کنید محل مصاحبه را شما تعیین کنید. از آنها محترمانه بخواهید که در جایگاه صمیمانه ترونزدیک به شما قرار بگیرند. طرز نشستن خبرنگار درجریان انجام مصاحبه بسیارمهم است .
2- نحوه ی قطع کردن صحبت طرف مقابل : درهنگام مصاحبه های چاپی سعی کنید که صحبت طرف مقابل را قطع نکنید ( به ویژه درمصاحبه های غیرخبری ) وبا جملاتی محترمانه صحبت طرف را قطع کنید که ناراحت نشود. مثال : ازاینکه صحبت شما را قطع می کنم پوزش می خواهم .
3- وقت شناسی باشیم : وقت شناسی از ضروریات اخلاق حرفه ای است اگر قرار است به دفتر ومحل کاروی برویم بهتراست پانزده دقیقه زودتر حضور پیداکنیم . به هرحال به موقع در زمان تهیه گزارش حضور داشته باشید. بدترین شکل بدقولی این است که ما مصاحبه شونده را به دفترنشریه دعوت کنیم وخودمان دیرتر از موعد مقرر در محل حاضر شویم .
4-بهترین مکان برای انجام مصاحبه : بهترین مکان بستگی به دو مسئله دارد:
الف-با چه کسی قرار است مصاحبه کنیم (شهرت )
2- مصاحبه مایک مصاحبه عمقی غیرخبری است یاخبری؟
و بهترین مکان را برای مصاحبه همیشه درنظربگیرد. دفترکار – یک رستوران – گوشه دنج یک پارک و...
5- سماجت آری ، لج بازی خیر؟ لج بازی به هیچ وجه اقدام اصولی نیست . دلایل ویا مدارک خودتان را اعلام کنید ولی با طرف مصاحبه یک وبه دو نکنید. سماجت بیش از حد ، علاوه برآنکه فضای مصاحبه را متشنج می کند ، خوش آیند مخاطب نیز نخواهد بود.
6- انصاف داشته باشیم .
چون قلم دردست شما است ، حتما باید انصاف را رعایت کنید. مطالب را آنطوری که هست بنویسید وخواننده خود قضاوت صحیح را انجام می دهد. کسانی که درجریان تنظیم مصاحبه ، مصاحبه شونده را ضایع می کنند. درحقیقت با خطراتی چند مواجه اند:
الف -ممکن است امکان مصاحبه مجدد با همان فرا را درفرصت های بعدی از دست بدهند.
ب - نزد افراد دیگر ارزش خود را از دست بدهید ودیگر کسی با شما مصاحبه نکند.
پ - از همه مهم تر ، مخاطب ممکن است اعتماد خویش را نسبت به مصاحبه از دست بدهد وبا متهم ساختن شما به دشمنی با مصاحبه شونده ، قظاوت خوبی درباره ی شماومصاحبه تان پیدا نکند وحتی مصاحبه شوند را در جایگاه مظلوم بنگرد که خلاف خواست شما بوده است.
7-لطفا" چاپ نکنید : گاهی مصاحبه شوندگان مطالبی را به شما می گویند اما درخواست دارند که چاپ نشود باید به درخواست آنها احترام بگذارید. و با این کار اعتماد طرف مصاحبه را برای انجام گفت وگوهای بعدی با ما فراهم می کند.
8-داشتن خصلت های مردم داری : بعد از انجام مصاحبه ، با مصاحبه شونده تماس بگیرید واز او تشکر کنید . ویا همزمان با چاپ آن مطلب با او تماس بگیرید وتشکر نمایید ودرصورت امکان یک نسخه از مصاحبه را برای اوارسال نمایید. وحتما" پاداش آن را خواهید دید ووقت ملاقات دیگری با او برای شما مطرح می شود.
================
تفاوت مصاحبه تلویزیونی با مصاحبه مطبوعاتی
تفاوتهای بسیاری بین مصاحبه تلویزیونی با مصاحبه مطبوعاتی وجود دارد. در مصاحبه تلویزیونی چهار عنصر زمان ، آمادگی، اختصار در کلام و آراستگی ظاهر همراه با آرامش و متانت در گفتار ضروری است. از سوی دیگر چون چهره اشخاص و حالتهای رفتاری آنها در تلویزیون نمایش داده میشود توجه و مراقبت از حرکات لازم و ضروری است و امکان تصحیح اشتباه به ویژه در برنامههای زنده تقریباً غیرممکن است. داشتن آرامش لازم باتوجه به ویژگیهای خاص تلویزیون در مقابل دوربین کمتر است و حضور ذهن تقریباً حرف اول را میزند.در حالیکه در مطبوعات، مصاحبه در فضای غیر رسمیتر، صمیمیتر و خودمانیتر است. با این حال خبرنگاران مطبوعات به موضوع از زاویه عمیقتر و موشکافانه و وسیعتر توجه میکنند.مصاحبه شونده باید مراقب باشد که در اثر تکرار مصاحبه و یا در طول زمان مصاحبه همچنان به هدف مصاحبه فکر کند و همواره منافع و مصالح مؤسسه را از نظر دور ندارد و مطالبی را که صلاح نیست نگوید. زیرا خبرنگاران شوق بیشتر برای درج این گونه مطالب دارند و نتیجه برای مؤسسه فاجعه آمیز خواهد بود.مسأله دیگر در این رابطه این است که باید مطمئن شوید که آیا آن بخش از اطلاعات را که بیان میکنید صادقانه مورد استفاده قرار میگیرد یا نه ، شما میتوانید به خبرنگار بگوئید که تا زمانی که یک کپی از مقاله یا سخنرانی که این نظرات در آنها مورد استفاده قرار خواهند گرفت دریافت نکنید، اجازه نمیدهید از آن اطلاعات استفاده کنند.
تعریف مصاحبه
مصاحبهinterview برای رسانه ها ، به عنوان اهرم موثر و مستقیم کسب اطلاعات و خبر، تولیدی است که از برایند تعاملات دو سوی ارتباط ( مصاحبه کننده و مصاحبه شونده ) بدست می آید. به زبان دیگر ، مصاحبه عبارت است از پرسش و پاسخ میان دو یا چند نفر به منظور انتقال یک پیام ارتباطی ( خبر یا غیر خبر) که یک سمت آن نماینده رسانه قرار دارد. مصاحبه ها در یک تقسیم بندی کلی دو گروهند؛ مصاحبه های خبری و مصاحبه های شخصی(غیر خبری).
وجه مشخصه مهم مصاحبه های خبری news interviews ، خبری بودن آن هاست، همانطور که از اسمشان پیداست مصاحبه هایی هستند که در آن تازگی اطلاعات نقش اساسی را ایفا می کند .پیرامون اخبار و رویدادهایی که همزمان واقع شده یا در حال وقوع هستند. خبرنگار در این مصاحبه ها به دنبال یافتن پاسخ سوال هایی است که از ۶ عنصر خبری(چه ، چرا ، چگونه، که ،کی،کجا) ناشی می شود. مصاحبه های خبری از جمله متداول ترین شیوه های کسب خبر محسوب می شوند.
مصاحبه های شخصی personal interviews مصاحبه هایی هستند که بر محور شخص متمرکز هستند. گفت و گو با شخصیت های معروف سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی ، ورزشی و یا تیپ های اجتماعی مانند یک راننده کامیون ،یک گل فروش ، یک رفتگر یا یک مرده شور و ....این گونه مصاحبه ها بعضی مواقع به گزارش از شخص نزدیک می شوند، چرا که درباره شخص مصاحبه شونده و زندگی شخصی او کنجکاوی می کنند.
شیوه های انجام مصاحبه
مصاحبه ها به شیوه های گوناگونی انجام می شوند ؛
- چهره به چهره face-to face interview
- تلفنی telephone interview
- کتبی letter interview
- از طریق ایمیل E-mail interview
مصاحبه چهره به چهره کامل ترین شکل مصاحبه است ، اما لزوما بهترین شکل انجام مصاحبه نیست . چرا که هر یک از انواع مصاحبه ها، در جای خود کارکرد مناسب خود را دارد . مثلا نمی توانید با فردی که کیلومترها با شما فاصله دارد رو در رو مصاحبه انجام دهید ؛ طبعا شیوه های دیگر می توانند مناسب تر باشند. انجام یک مصاحبه خبری برای اطلاع رسانی سریع به یک مصاحبه رو در رو ارجحیت دارد. در عین حال هر یک از شیوه های انجام مصاحبه ریزه کاری های مخصوص خود را دارد و خبرنگاران باید آن را در جریان انجام مصاحبه بکار گیرند.
مصاحبه چهره به چهره
فرایند تولید یک مصاحبه رو در رو ، درست مثل فرایند تولید فیلم است ، و نقش خبرنگار در این میان بی نظیر است . یک فیلم خوب دارای عوامل و دست اندرکاران متعددی است. یک سناریو نویس خلاق ، یک کارگردان خوش فکر، هنرپیشگانی که کارشان را به خوبی بلدند. و ....شما در جریان مصاحبه نقش همه آن ها را یکجا بعهده دارید.
- نقش خبرنگار به عنوان یک سناریو نویس و یک کارگردان چیست؟
-یافتن سوژه ای بکر که مردم علاقه ای به شنیدنش داشته باشند.
-سپس طراحی سوال ها ، چه باید پرسیده شود و چرا؟
-ساختار بخشیدن به سوال های مصاحبه ، چه سوال هایی چه موقع پرسیده شود؟
- تعیین مکان مصاحبه و زمان آن، تا جایی که مصاحبه شونده، دست شما را باز گذاشته است.
و در مکان مصاحبه ؟
1- تعیین محل نشستن . ترجیحا روبرو و نزدیک مصاحبه شونده قرار بگیرید،دریک شرایط مساوی؛ مثلا با مسئولان در پشت میز کارشان مصاحبه نکنید.
2- توجه به جزئیات محل مصاحبه . فراموش نکنید! شما کارگردان هستید. اگر فکر می کنید جزئیات محل در تنظیم و تولید نهایی مصاحبه به کارشما خواهد آمد، به آن ها توجه کنید ویادداشت بردارید.
نقش خبرنگار به عنوان یک هنرپیشه چیست؟
1- پوشیدن لباس مناسب
2- بکارگیری زبان مناسب
3-توجه داشتن به مصاحبه شونده و نگاه کردن به چشمان او
4- لبخند زدن به موقع
5- جدی شدن به موقع
6- سکوت کردن به موقع
7- سرتکان دادن و تایید سخنان مصاحبه شونده به موقع
8- قطع کردن به موقع صحبت مصاحبه شونده
9- شوخ طبعی و بذله گویی به موقع
10- در مصاحبه های تلویزیونی توجه به فیزک بدن
11- در مصاحبه های رادیویی توجه به تن صدا
همزاد پنداری در جریان مصاحبه از سوی مصاحبه شونده به شما کمک می کند تا ارتباط بهتری با او برقرار کنید؛ لذا پوشیدن لباس رسمی هنگام مصاحبه با آدمهای رسمی و لباس راحت تر درگفت و گو با افراد عادی و غیر رسمی به پیشبرد جریان مصاحبه کمک می کند. بکارگیری زبان مناسب نیز در جریان مصاحبه لازم است . با چه کسی صحبت می کنید؟ مصاحبه شونده نماینده کدام نسل و طبقه است؟ممکن است در شرایطی بکارگیری اصطلاح خفن در گفت وگو با جوانان داخل پارک بلامانع باشد، اما آیا صلاح است آن را در مصاحبه با وزیر خارجه هم بکار گیریم؟ در اولی یعنی: خبرنگار هم از خودمان است ! اما در دومی : ببخشید! چی شد؟
می گویند از جمله مشخصه های یک خبرنگار خوب و یک مصاحبه کننده حرفه ای این است که بتواند مصاحبه شونده را تشویق به حرف زدن کند. لذا، تو را خدا کمی سکوت کنید تا او هم حرف بزند؛ مدام صحبت او را قطع نکیند . لبخند بزنید . به سخنان او توجه کنید. به چشمانش نگاه کنید. آن ها نیازمند توجه ما هستند، بویژه هر چه شهرت آنان بیشتر باشد، نیاز بیشتری به توجه ما دارند.
بعضی وقت ها لازم است که با تکان دادن سر، صحبت آن ها را تایید کنید؛ این که خرج ندارد، لذا دریغ نکنید.
خیلی پرحرفند؟ حتما لازم است که آنان را متوقف کنید ؟ در یک جای مناسب ، جایی که می خواهند نفس تازه کنند، جایی که مثلا می خواهند یک جرئه آب بنوشند؛ محترمانه حرف آنان را قطع کنید . شوخ طبعی به موقع فضای مصاحبه را تلطیف می کند . طبیعی است که هر سخن جایی وهر نکته مکانی دارد؛ لذا در مصاحبه بایک آدم جدی و یا یک آدم عزادار شوخی نکیند؛ موقع سنجی لازمه و ابزار مناسب کار روزنامه نگاری است.
در مصاحبه های تلویزیونی استفاده از فیزیک بدن، متناسب و بجا، لازم است و حتی بخش مهمی از کار مصاحبه و ایفای نقش هنرپیشگی به معنای حرفه ای تر آن است ؛ شما در مصاحبه مطبوعاتی وقتی ژست تعجب به خود می گیرید، پیام خود را تنها به مصاحبه شونده منتقل کرده، تنها او را تحت تاثیر قرار می دهید، اما در یک مصاحبه تلویزیونی این حرکت هم برای او و هم برای مخاطب دارای پیام است.در یک مصاحبه تلویزیونی یک لبخند و گاه یک حالت در لب ها و صورت ممکن است کل فرایند مصاحبه و پیام مصاحبه شونده را به تمسخر بگیرد. در مصاحبه تلویزیونی تکان دادن دست ها ، دست به سینه نشستن ، روی دست ها تکیه کردن ، دست را روی چانه قرار دادن ، دست ها را به هم قلاب کردن ، با تعجب نگاه کردن ، لبخند زدن ، تکیه دادن به صندلی یا مبل ، بدن را به جلو خم کردن ، توی چشمان مصاحبه شونده نگاه کردن ، به دوربین نگاه کردن و ... بجا و بموقع لازمه حرفه مصاحبه گری است.
در مصاحبه رادیویی، صوت و صدا نقش مهمی ایفا می کند. لذا از فاکتور صدا استفاده کنید. وقتی تعجب می کنید بکار بردن یک کلمه "عجب " می تواند تا حدودی کمبود تصویر را جبران کند.و البته تن صدا مهم است . استفاده از صدایی که یکنواخت نیست، فراز و فرود دارد و به دل می نشیند ، بخشی از این خصلت ها، ذاتی و بخشی اکتسابی و قابل فراگیری و تمرین است .
خبرنگار تمام این نقش ها را بازی می کند که چی ؟ بازی می کند که بتواند از مصاحبه شونده بهتر بازی بگیرد.پس یادتان باشد که نقش اول را به او بدهید. فراموش نکنید مصاحبه ما را می خوانند ، می بینند و می شنوند تا از نظرات مصاحبه شونده بهره ببرند، پس او را برجسته کنید . به قولی، مثل عکاس ها متواضع باشید، سوژه را برجسته می کنند درحالیکه خودشان پشت دوربین سنگر گرفته اند. درون عکس وجود دارند ، اما دیده نمی شوند !
مصاحبه تلفنی؛ اگر مصاحبه رو در رو را به غذای کامل تشبیه کنیم ، مصاحبه تلفنی نوعی ساندویچ و یا غذای حاضری است، زیرا هدفی را در کمترین زمان ممکن محقق می سازد.در مصاحبه تلفنی شما باید به گونه ای عمل کنید که مصاحبه شونده در تمام مدت بداند که به سخنان او توجه دارید ، لذا هر چند لحظه یکبار با بکار بردن اصوات کلامی مثل بله ، ها ، همینطور است ، درست و.... سعی کنید او را به ادامه سخن تشویق کنید . سوال های خود را به دو گروه اصلی و فرعی تقسیم کنید . محققان، متوسط زمان یک مصاحبه تلفنی را ۲۰ دقیقه می دانند، لذا با سوال های اصلی شروع کنید و اگر وقت اجازه داد به سوال های ذخیره بپردازید. فهم اطلاعات در مصاحبه تلفنی به نسبت مصاحبه رو در رو مشکلتر است، بنابراین در پرسیدن مجدد آن چه که خوب درک نکرده اید، تردید به خود راه ندهید. ترتیب سوال ها در مصاحبه تلفنی به سبک هرم وارونه است. بویژه جایی که احتمال قطع ارتباط را به لحاظ مشکلات فنی می دهید ، پس سوال های مهم را ابتدا بپرسید.
مصاحبه کتبی ؛ مصاحبه کتبی ، مصاحبه ای است که طی آن، جواب سوال ها، از سوی مصاحبه شونده به صورت مکتوب به خبرنگار تحویل می شود. این گونه مصاحبه ها یا به لحاظ دروی مسافت و یا تمایل به انجام یک مصاحبه دقیق تر از سوی خبرنگار - که جنبه های علمی، آموزشی آن می تواند بر جنبه های ژورنالیستی مصاحبه غلبه کند ،صورت می گیرد. در مواقعی نیز به دلیل محافظه کاری مصاحبه شونده و تمایل وی به فرار از مصاحبه رو در رویی که ممکن است تبعات غیر قابل پیش بینی برای وی به همراه داشته باشد، صورت می گیرد. مصاحبه کتبی امکان یک گفت و گوی زنده و پویا را از خبرنگار می گیرد.
در مصاحبه کتبی به چالش کشیدن موضوع و شخص مصاحبه شونده عملا غیر ممکن است . و در مصاحبه های حساس و سخت ممکن است مصاحبه شونده به سوال و یا سوال های سخت شما پاسخ ندهد.از مزایای آن می توان به صرفه جویی در وقت هنگام مصاحبه همزمان با گروهی از افراد که قرار است به سوال های مشترک پاسخ دهند، اشاره کرد .در مصاحبه کتبی سعی کنید از سوال های بسته استفاده نکنید. و اگر حساسیت زمانی برای چاپ وجود ندارد از مصاحبه شونده بخواهید در صورت وجود ابهام در جواب ها ، امکان رفع آن را به صورت کتبی و شفاهی بپذیرد.
مصاحبه از طریق ایمیل؛ مصاحبه از طریق ایمیل به مصاحبه کتبی شبیه است . در عین حال در مسافت های طولانی مشکل زمان را برای خبرنگار حل می کند. شما می توانید در کمترین زمان ممکن با دورترین نقطه دنیا تماس اینترنتی برقرار کرده و پاسخ سوال های خود را دریافت کنید. در مصاحبه از طریق ایمیل سعی کنید سوال ها را کوتاه تر و شفاف تر بیان کنید .و البته هرچه تعداد سوال ها کمتر باشد بهتر است. در شروع و قبل از طرح سوال ها برای او کاملا در باره اهداف مصاحبه توضیح دهید و حتی ضرب الاجل انتشار را نیز گوشزد کنید. مانند مصاحبه کتبی از طرح سوال های بسته پرهیز کنید، مگر اینکه بخواهید حقایق یا اسنادی را تایید یا تکذیب کند.وقتی جواب ها را دریافت کردید، سند را باز کنید و پاسخ ها و کامل بودن آن را بررسی کنید، و اگر کم و کسری نداشت، تشکر از مصاحبه شونده را فراموش نکنید.
از کجا باید شروع کرد؟
اکنون که با مبانی ورود به بحث مصاحبه آشنا شدیم، بهتر است شیوه های اصولی انجام یک مصاحبه حرفه ای را مرور کنیم. از کجا باید شروع کرد؟
قبل از هر چیز باید یک موضوع داشته باشیم که اصطلاحا روزنامه نگار ها از آن به عنوان سوژه یاد می- کنند. مشخصات یک سوژه خوب چیست ؟
- تازه باشد.
- بکر باشد.
- آموزش دهنده ، اطلاع رسان و یا سرگرم کننده باشد.
- به یک ابهام عمومی پاسخ دهد.
- نسبت به یک رویداد واقع شده یا در حال وقوع آگاهی دهد.
- نهایتا مخاطب پسند باشد.
اکنون باید یک نفر را پیدا کنیم تا سوژه ما تکمیل شود . بهترین مصاحبه شونده چه کسی است ؟
فردی که :
۱- حاضر باشد با ما مصاحبه کند.
۲- مطلع باشد و بخواهد اطلاعاتش را در اختیار ما قرار دهد .
۳- بهترین گزینه برای پاسخگویی به سوال ها و موضوع مورد بحث باشد.
۴- اگر چه لزوما مشهورترین افراد همیشه بهترین افراد برای انجام مصاحبه نیستند. اما فراموش نکنید که شهرت از جمله ارزش های مهم خبری است
۵- قصد فریب مصاحبه کننده را نداشته باشد.
مرحله بعد طراحی سوال است . سوال های مصاحبه باید دارای چه ویژگی هایی باشند ؟
سوال ها ، مهمترین ابزار مصاحبه هستند، لذا باید هوشمندانه طراحی شوند. از جمله ویژگی های سوال خوب این است که کوتاه ، ساده و روشن باشد. فرایند طراحی سوال بر دو محور اساسی شکل می گیرد: محتوا و شکل ؛ محتوای سوال ها را میزان تسلط شما به موضوع مصاحبه و تلاشی که برای بدست آوردن اطلاعات قبل از شروع مصاحبه انجام می دهید، تعیین می کند؛ پس معطل نکنید. قبل از رفتن به سمت مصاحبه شونده، کار تحقیق را شروع کنید .
به لحاظ شکلی، سوال ها را به طور کلی به دو گروه تقسیم می کنند: سوال هایی که تشویق کننده بحث و گفت و گو هستند و سوال هایی که باعث توقف گفت و گو می شوند. به عبارت دیگر:
- سوال های باز open- ended questions
- سوال های بسته closed- ended questions
سوال های باز چراغ سبز green light یک گفت و گو هستند. و معمولا سه عنصر از شش عنصر خبری در طراحی آن نقش دارند ؛ چه؟ what چرا؟ why چگونه یا چطور؟ how .
- چه شد که تصمیم گرفتید در انتخابات ریاست جمهوری شرکت کنید؟
- بعد چه شد؟
- چرا؟
- چرا وقتی که از شما خواستند در این فیلم بازی کنید به آن ها جواب رد دادید؟
- چطور شد که تصمیم به ازدواج با او گرفتید؟
- چگونه این موضوع اتفاق افتاد؟
در سوال های باز مصاحبه شونده را محدود نمی کنیم ویا به عبارت دیگر به مصاحبه شونده اجازه می دهیم که هر چه دل تنگش می خواهد بگوید. این گونه سوال ها ،مصاحبه شونده را تشویق می کند که به شرح و توصیف موضوع بپردازد ،سوال ها ی باز ،جواب توضیحی و مفصل می طلبند.
بر عکس، سوال های بسته چراغ قرمز red light لحظه ای هستند. مصاحبه شونده می تواند در جواب بگوید: بله یا خیر و یا جواب کوتاه بدهد.
-آیا به عنوان کاندیدا در انتخابات ریاست جمهوری شرکت می کنید؟
-اگر پیشنهاد جدیدی درباره بازی در یک فیلم به شما بدهند، خواهید پذیرفت ؟
- شما با این طرح موافق بودید، همینطور است؟
-در گروه شما چند نفر عضو هستند ؟
-آیا شما برای جلوگیری از حمله به عراق طرحی هم ارائه دادید؟
- شما متاهل هستید یا مجرد؟
سوال های بسته بیشتر پیرامون حقایق و ایده هایی مطرح می شوند، که جواب کوتاه می طلبند. سوال به گونه ای طراحی شده است که عملا به بن بست ختم می شود و مصاحبه شونده را موظف به پاسخ قاطع و مشخص می کند. از نظر شکل، نوع سومی سوال هم وجود دارد که اصطلاحا به آن ها سوال های دو وجهی double-barreled questions می گویند:
- آیا شما در انتخابات ریاست جمهوری شرکت می کنید . نگران نیستید که رد صلاحیت شوید؟
- چه شد که تصمیم گرفتید در این فیلم بازی کنید. آیا رقم کلان پیشنهادی شما را وسوسه کرد؟
- می گویند شما قبل از حمله به عراق می دانسته اید که مسلح بودن صدام به سلاح های کشتار جمعی یک جنجال تبلیغاتی است . آیا نمی توانستید از وقوع جنگ جلوگیری کنید؟
- فکر نمی کنید شما در قضاوت اشتباه کردید. آیا احساس گناه نمی کنید؟
- آیا این سفر برای شما جذاب بود ، توانستید از آن بهره لازم را ببرید؟
اشکالی که به این گونه سوال ها وارد می کنند، این است که در جریان آن دست مصاحبه شونده برای جواب دادن تنها به یک بخش از سوال باز است و مصاحبه شوندگان حرفه ای در چنین مواقعی سعی می کنند از تله خبرنگاران( با پاسخ ندادن به بخشی که برایشان سخت است ) بگریزند .سوال های دو وجهی در مواقعی نیز منجر به گیج شدن مصاحبه شونده غیر حرفه ای می شود.
اگر سوال های مصاحبه های حرفه ای را تجزیه و تحلیل کنید . حتما این تقسیم بند ی سه گانه را در آن خواهید دید .لذا یک مصاحبه خوب متشکل از سوال های بسته ، باز و دو وجهی است که باید هر یک هوشمندانه و متناسب در جای خود بکار گرفته شود. البته پرسیدن سوال ها و چیدمان آن بر دو محور کلی تر قرار می گیرد که آن را ساختار بندی یا سبک مصاحبه هم می توان نام گذاری کرد. این دو سبک که به نظر می رسد از سبک های کلاسیک خبری الهام گرفته شده به سبک مصاحبه قیفی Funnel interview و سبک قیف وارونه Inverted-funnel interview معروفند.
مصاحبه به سبک قیفی
الگوی قیفی مرسوم ترین و درعین حال ساده ترین نوع مصاحبه هم برای مصاحبه شونده و هم مصاحبه کننده است. زیرا مصاحبه با سوال های ساده شروع و در پایان به سوال های سخت تر منتهی می شود. این سبک برای مصاحبه های سخت و مصاحبه هایی که چالش در آن زیاد است و یا اصولا با مصاحبه شونده تند خو روبرو هستیم بهتر جواب می دهد. چون هر دو طرف مصاحبه درست مثل فوتبالیستی که قبل بازی به گرم کردن خود می اندیشید نیاز مند این گرم شدن با طرح سوال های ساده در ابتدای مصاحبه هستند.
مصاحبه قیف وارونه
در مصاحبه به روش قیف وارونه ، سوال های کلیدی و سخت در ابتدای مصاحبه پرسیده می شود. این شیوه بیشتر درمصاحبه های تلویزیونی کاربرد دارد. و برای قضات ، وکلا، نیروی های پلیس و مقامات دولتی و کسانی که در پاسخ به سوال های بسته مهارت دارند به کار می رود. این گونه شروع از آنجایی که پرسیدن سوال سخت در شروع مصاحبه از همان ابتدا به بحث جدی و درگیری در مصاحبه می انجامد و شروع جذابی را برای مخاطب در بر دارد، می تواند وسوسه کننده باشد.
نکات مهم
* شروع خوبی داشته باشید . شروع خوب، یعنی طرح یک سوال جذاب و در عین حال راحت که هم باعث جذب شدن مخاطب شود و هم مصاحبه شونده را برای پاسخ به وحشت و زحمت نیندازد؛ لذا:
*مصاحبه خودتان را با سوال های سخت شروع نکنید . سوال سخت سوالی است که باعث آزار و گاه وحشت مصاحبه شونده می شود و می تواند باعث توقف مصاحبه در همان ابتدا شود . این یعنی شلیک تیر خلاص به خودتان.
* مصاحبه را با سوال های کلیشه ای شروع نکنید ؛" لطفا خودتان را معرفی کنید." پاسخ این گونه سوال ها برای مخاطب، خسته کننده هستند و وچنگی به دل نمی زنند. این یعنی شلیک تیر خلاص به مخاطب.
* پایان خوبی داشته باشید. برای پایان مصاحبه، یک سوال که حدس می زنید منجر به یک جواب جالب و قابل توجه شود، در آستین داشته باشید.
* به مصاحبه شونده - هر کس که می خواهد باشد - با احترام رفتار کنید .
* خوش قول باشید .
*در برخورد با جواب سوال ها - بویژه در مصاحبه با سیاستمداران - کمی شکاک بودن بد نیست.
* سوال های سخت خود را که باعث به زحمت افتادن مصاحبه شونده می شود و ممکن است او را عصبانی کند و یا حتی به قطع قهرآمیز مصاحبه بینجامد ، برای آخر مصاحبه بگذارید.
* حتما مصاحبه را ضبط کنید . به هزارو یک دلیل ، یک دلیلش اینکه حرفتان مستند باشد. و به دادگاه نروید.
گل طلایی ؛ به عنوان یک مصاحبه گر ، به کارتان عشق بورزید ، شما یک هنرمندید.